Romance de Doña Urraca

Romance de Dña Urraca (1)

                                                                                 

-¿Queres morrer padre meu?

¡San Miguel vos colla a ialma!

Fixeche manda das terras

a quen se vos antoxara

Daslle Castilla pra Sancho

Á Castilla ben honrada,

Pra don Alfonso León

Con Asturias ye Sanabria,




Pra don García Galicia

Con Portugal a preciada

¡Ye a min que sendo muller

Deixasme desheredada!



-Hey de ir eu de terra en terra

Como muller casquivana

O meu corpo llo daría

A que eu ben se me antoxara

Ós moros lles cobraría

Mais ós cristianos de gracia

E do que teña a ganancia

Farei pola vosa ialma.



Eilí preguntara o rey

-¿Quen é esa que así fala?

Respóndelle o arzobispo:

-Vosa filla doña Urraca



-Cala miña nina cala

Non mentes esa palabra

Que muller que tal dixera

Merecía ser queimada.

Aló en terras de León

Un rincón que eu olvidava

Zamora ten polo nombre

Zamora a ben murallada

Dun lado defendea o Duero

Ye doutro pena tallada.

¡quen vos la quitara filla

miña maldición lle caia!



Todos lle dicen amén

Menos don Sancho que cala.

(1) Esta dña Urraca no es la reina de León ,Galicia incluida, (primera mujer reina en España) y madre de Alfonso VII el emperador sino que se trata de su tía la Infanta Urraca de Castilla, que recibió en herencia la ciudad de Zamora , siendo esta última, por tanto, algo anterior en el tiempo a la reiniña (la reina niña, pues así era esta parturienta adolescente cuando su estancia por la Somoza en San Cosme, y que bebio agua, sin tener que agacharse, de la fuente de la Preñada en Villar, según cuenta la tradiccional leyenda )

Nota del traductor

O CURA YE O BISPO (en cuaderna vía)

                                                   Iera un cura simple, e sen muta valía

                                                   A diario daba misa a Santa Lucía;

                                                  Dicíala a diario ...pois outra non sabía

                                                  Sabíala por uso, non por sabeduría.



                                                   Este misacantano foi ó bispo acusado

                                                   De que era un home tolo, mal cura muy provado

                                                   O “Salve Virgo Vírginum” solo tíñalo usado

                                                   Non sabía outra misa, aquel tolo sayado.



                                                    Ye fora máis movido o bispo pra votalo

                                                    Dicindo nunca oíra de outro cura tan malo.

                                                    E pensa que a este fillo tiña él que apartalo:

                                                   -Que veña xunto a min, que vou ben castigalo.



                                                    Veu diantre do sou bispo como mal pecador

                                                    Ye taba con gran medo, branco ye sen color

                                                    Non pode ca  vergüenza mirarlle ó sou siñor

                                                    Nunca tuvo este homin tanta mala sudor.



                                                    Ye díxolle o sou bispo:

                                                                                       -Eu queroche a verdade,

                                                     Si é, como me cuntan, tanta  a tua necedade.

                                                     Ye respondeulle o cura:
                                                                                          -Siñor por caridade

                                                     Si eu dixera non, diría  falsedade.



                                                     Así responde o bispo:

                                                                                       - Se por ti non teis ciencia

                                                     De cantar outra misa, e non teis mais potencia

                                                     Mándote que non cantes; é a miña sentencia

                                                     Vive fora da iglesia e sin outra querencia.



                                                      Foise o probe curín muy triste e desterrado

                                                      Tiña unha gran vergüenza ye tando desolado

                                                      Pidiulle a Virgenciña choroso ye apenado

                                                      Que lle dese consuelo pois taba acobardado.



                                                      A nosa Patroniña que nunca abandonou

                                                      A quen de corazón como él  lle rogou

                                                      O choro do sou cura tan ben ó escutiou

                                                      Que apareceuse o bispo ye muto lle rombou:





                                                     -Escutia soio a Virgen, don bispo muy lozano

                                                  ¿Contra min porqué fuche tan duro e tan villano?

                                                      Eu nunca a ti quitéuche o tou pan cotidiano

                                                    ¡Ye tu quítasme ahora o meu bon capellano!.



                                                     Do que a min me cantaba a misa cada día

                                                     Pensache que o facía culpable de falsía

                                                     Dixeche que era tolo por rin faladería

                                                     Quitáchelle a sua orde ye a sua capellanía.



                                                    Tu vasme repoñer este cura no día

                                                    Que volva a dicir misa como antes facía

                                                     E senon  vas morrer o trigésimo día

                                                     Ya verás o que é a miña Ley de Santa Lucía.



                                                     Con estas amenazas aquel vispo chorou,

                                                     Mandou traier ó cura ó que él antes  votou

                                                     Pidíulle o sou perdón pois él se equivocou

                                                     Que  fora a mala xente á que a él engañou.



                                                     Mandou pois que cantase como antes facía

                                                     Volvera servidor a sua  Santa Lucia

                                                     E que cualquera falta que tuvese no día

                                                     Él ben o repoñera, do sou propio o daría.



                                                     Volveu pois o bon home a sua capellanía

                                                     Ye sirviu a Patrona Virgen Santa Lucía

                                                     Ye sirvíndola morre como o cura quería.

                                                     A ialma foi a Gloria con bona compañía


                                                     Non podéramos tanto escribir nin falar

                                                     Inda que a nos poderan mutos años quedar

                                                     Que un de dez milagros podéramos contar

                                                     Dos que por esta Santa, Dios fixera en Vilar.


Versión libre de Soniarred                                       

                                                                         



                                                         

Romance de doña Blanca

ROMANCE DE DÑA BLANCA

Un  siñorito do Vierzo                                                                   

Que Fadrique se chamaba

Foi titulado marqués

O sétimo da sua Casa,

Cobiciábase de Branca

Noviña muller galana

Que casada  foi con Nuño

Capitán da sua mesnada.

Manda o Marqués ó marido

Pras suas terras zamoranas

A preparar pro sou Rey

que en grande Imperio reinaba

Novos decreutos cristianos
con  grandes guerras ganadas.

Ye tando fora o marido

Dormir ca sua doña Branca.

Xa vai Fadrique a modín

Onde Branca tiña a cámara

Veila o descuido durmindo

Ye vótase na sua cama

Ye eilí fartouselle ben

o vicio  que lle queimaba.

Logo tando no pé déla

A espada que desenvaina

Ye acenando pras suas tetas

Desta manera lle fala:

-O tou Siñor soyo e  quérote

O meu lado namorada

Si queres  ser miña amante

Seras rica ye estimada

Si non eu te mataría

Con esta aguzada espada.

-Non farei eso de gana

Pois como soyo casada

Pra nada quero a mía vida

En víndola  deshonrada

-Se non fais o que eu che digo

De ser miña namorada

Matarei o tou criado,

Metereilo na tua cama

Ye logo mátote a ti

Deixándote mal pagada

Ye direi por todo o Vierzo

Con quen  o Nuño engañabas.

Vindo  esto a probe Branca

Que tanta traición pensaba

Entregouse a don Fadrique

Por ser menos deshonrada

En cuanto o Marqués fixera

Aquelo que cobiciaba

Colle o camín de Madrid

Por non toparse de cara

Co sou vasallo don Nuño

Que de Zamora tornaba.

Baxa Nuño do cabalo

Ye a sua muller abrazaba

Mais Branca  entre choros cúntalle:

-¡Ay meu home queridiño !

Que teño perdida a  fama

Que pisadas de home alleo

Dixosaron a tua cama.

O malvado don Fadrique

Veu a noite a tua pousada.

Abrinlle como a Siñor

Ye deixoume disgraciada

Eu castigareime o corpo

Ye rezo por miña  i alma

Pra que nunca outra  casada

Volva a caier engañada.

Estas palabras dicindo

Vótalle mau a unha espada

Que muy tapada a traía

Debaxo da sua saya

Ye nos peitos se lla crava

Que de véla daba llástima

Eilí dispois no momento

Caieu morta doña Branca.

En víndola así o sou home

Amargamente choraba

Sacóulle chea de sangre

Aquela malina espada

Inda tíñala na mau

Cuando don Nuño xuraba

De matar a don Fadrique

Ye darlle lume a sua casa

Drento duna caxa negra

O corpo a enterrar levaba

Chorando polos sous ollos

Ye pola boca falaba:

-¡Ay vercianas ay vercianos!

Ter dó da miña disgracia

Que o porco de  don Fadrique

Fou fozar na miña Branca

Ye que  aquesta   gran deshonra

Fixo que ela se matara;
Temos que nós castigar

Tamaña afrenta villana.

Vindo aquesto  todo o  pueblo

 Os homes collen as armas

Ye vanse pra a Capital

Onde don Fadrique taba

Ye danlle golpe mortal

Ye queimanlle a sua casa

Ye os sous parientes na vida                                                   

Víronse por Villafranca.
.

Versión libre de Anónimo

Bernaldino y la mora

                                                                   Tanto claror fai a lúa

                                                                 Como o sol ó mediodía

                                                                 Cuando sai o Bernaldino

                                                                 camín do Campano iba..

                                                                 Atopa  unha   moza mora

                                                                    Na revolta da Pruïda

                                                                    Túvola por sete anos

                                                                    Bernaldino por amiga.

                                                                  Cumplidos os sete anos

                                                                   Bernaldino que sospira

                                                                  -¿Sospirache Bernaldino

                                                                  amigo que eu máis quería?

                                                                 ¿ O é que teis medo os moros

                                                                   O arímate    outra amiga?

                                                                -Que non teño medo os moros

                                                                    nin  arímame  outra amiga:

                                                                     que eu cristiano ye tu mora

                                                                        facemos muy mala vida;

                                                                 que igual ca xixa    nos venres

                                                                       na miña ley non cabías

                                                                      -Polo tou cariño amigo

                                                                    fareime cristiana  pía:

                                                                      si  quixeras por muller

                                                                      si non  de amiga taría.

                                                                      Anónimo Versión libre  

                                                                               

A FONTE DA XANA

A truita Blanca

A truita blanca.Fai muto muto tempo que cerca da Serra de Vilar vivía unha rapaza muy feitiña e que mantiña relacióis cun bardo fillo dun poderoso druida . Nun chegou a casar pois ó mozo colléronlo unhos crimináis e cimbráronlo desde O Teso da Morteira con tanta raza que chegou o corpo do bardo hasta a Poza da Pontiga, onde afondóu e quedóu morto naquelas frías augas.
Enteróuse a mociña e foi tanta a pena que lle entróu pola perda do seu home que volvéuse louca e nun facía outra cousa que chorar e chorar sin que naide podera darlle consuelo ni remedio pro sou dolo. Un día perdéuse polo monte sin deixar rastro e a xente pensou que a levaran os trasgos de Peliscos con eles.
Pouco despóis, fúi víndose na poza e polo riu de Teixeira cerca da Ponte do Pico do Lugar, unha truita toda de color blanco. Iba polo riu abaixo e algúis cuntan que a viran chegar hasta o arroyo de Balourio onde víronla facer un rodelo déses que póinse as mulleres na cabeza pra traer os caldeiros ca roupa lavada do riu. De primeiras facía raro as xentes ver una truita blanca, mais de tanto vela riu arriba e riu abaixo , que acabaron afacéndose a ela, e o pouco tempo xa nun les facía novedad ningúa.
Pasaron anos e anos e xa nin os mais vellos recordaban cuándo fora a primeira vez que viran a truita blanca que algúis creían que era unha Xana das augas da Serra.
Hasta que un día chegaron unhos homes militares muy brutos e sinvergüenzas. Cuando se diron conta de que había polo riu unha truita blanca foron por ela a pescala e ca intención de comela naquel mismo día na cea.
Armaron a nasa no ríu, cerca da Rigueira do Ucedo aquela misma mañá e pola tarde antes de facerse noite foron por ela. Eilí mismo fixeron lume aguzaron un pau de fresno , puxeron a truita na punta e comenzaron a asala. De repente escuitaron un berro como si fora a queixa de unha persona dolorida. Logo do susto primeiro, seguiron dando voltas a truita no lume mais ésta non parecía fritirse.
O militar mais animal, colleu a bayoneta e clavóulla cerca das agallas da truita por ver como taba por dentro. Taba cruda de todo, mais a truita dou un berro e un brinco e eilí mismo na terra do prado apareceu una moza muy feita toda vestida de blanco, cun rodelo todo de ouro no pelo, e que berroulle ó soldado:
-¡Mira que me fixeche animal!
Ó tempo que lle enseña un brazo todo roxo de sangre.
-¿Costábate tanto deixarme fresca no riu onde me atrapache?¿Cómo no pensache que eu eilí na auga taba cumplindo un traballo?
Colleu medo o soldado e disculpóuse pa que non o matara, como xa él taba rumiando que faría a moza.
-Non sabía que tuveras facendo cousa de importancia ¡ Perdona!
- Pois mira sí. -Respondeulle a rapaza- Si o meu home chega tando eu fora da auga, eu fago que te volvas pez perseguido por sempre por min.
Cuando sentiu esto, o militar agáchase os pés da rapaza, pídelle perdón, dícelle que lle pesa e que si soubera a cousa, a houbera deixado nas augas de onde a collera. Entonces a moza eilí mismo volveu a facerse truita blanca. Ó soldado colleu unha cazola con auga limpa, meteu dentro a truita e deixóula no riu xunto ó Muín de Santiago.

 A truita nadou riu arriba deixando un rastro de sangre hasta chegar outra vez a Poza da Pontiga, onde desde entonces víuse por muto tempo brincar a truita con unha seña roxa no lombo, xusto onde lle fixera o corte ca bayoneta o botarate do militar.

O Home Lobo

Fai muto tempo que vivía nunha aldea de Cervantes (Lugo) un home de mal carácter e que enfadábase por cualquera cousa . Ese home tiña un fillo o que lle guataban as festas e as mozas mais que era tamén un gran amante do traballo. Mais o padre non lle gustaba que o fillo si divertira, pois pensaba que as festas e as mozas cuando mutas debilitaban pro traballo duro diario.
 Un día o mozo quería ir a unha festa cuando o padre pensaba terlo conél pra facer unha queimada no monte. Discutiron hasta que o padre enfurruñado berróulle o fllo:
-¡Pois vai a festa si queres e como vas tras as mozas queira Dios que andes tras as lobas!
Esa misma noite o mozo despertóuse mutas veces e como non podía descansar vestíuse e saíu a eira. Sentía que unha forza desconocida o chamaba o monte. Unha vez eilí e sin saber o que facía o mozo revolcóuse na herba mollada polo rocíu da noite. Cuando quixo poñerse de pé viu con medo que namais podía andar a cuatro patas e deste xeito empezou a correr polo monte , aullando como un lobo e correndo detrás das lobas. Mais tarde no pueblo empezouse a falar muto da perda do mozo e tamén de un lobo rañoso que atacara a varios cabritos e matara algúis carneiros. O padre do mozo empezou a pensar no asunto, acordouse da maldición quelle votara e preguntouse si aquel lobo non sería o sou fillo que marchara de casa. O homo fui ver unha vella que dicían que era meiga e o contarlle a cousa e a discusión que tuveran entre eles, a meiga díxolle:
-¡Ay, home! que a maldición do padre é o pior que pode haber. ¡Un home non debe nunca maldicir a sua sangre! Inda hay unha saída mais non é nada fácil pois si non o fais a modo podes facer que morra o tou mozo...E tamén pode él matarte poiscomo fiera que é perdeu todo o sentido de home
-¿Que teño que facer entonces?-Preguntou o vello.
-Trata de facerlle algo de sangre, mais non muta pois o corte quedará pra cuando volva a ser home.
O padre doulle as gracias á meiga e marchou pensativo pra sua casa. E por fin decidiuse pois prefería morir que ver o sou fillo perdido desa manera Colleu a noite unha navalla afilada e saíu en busca do home-lobo Era mediada a noite cuando o home sentiu un lixeiro tremble de follas como si houbera algún correndo cerca. Entonces escoitou un pequeño balido . Despois sentiu o romperse os osos dunha ovella e viulo. Era un gran lobo comendo a desgraciada ovella. Inda era unha sorte que o lobo non tuvera cara pra él e sin que aquél o vira agarrou a navalla de monta e foise acercando a modín como si tuvera medio de cortarlle a carne máis da conta . Acertou a rozarlle ca arma o lombo do lobo que volveuse cara a él enseñando os dentes . O home tirouse o lobo abrazandolle o pescozo e gritándolle:
-¡Meu fillo, meu fillo!
 E perdonoulle e volveron pra casa xuntos. Logo de alguis años o mozo casouse e tuveron dous fillos que no vrau divirtíanse anadando no ríu Navia e facéndolle coscas no lombo onde o corte a padre.